Фэтфобію часцей за ўсё разумеюць як свядомую ці падсвядомую стыгму вакол “залішняй” вагі – як уласнай, так і іншых. У гэтым кантэксце сінонімамі фэтфобіі з’яўляюцца перадузятасць, дыскрымінацыя па прыкмеце памеру і/ці вагі. У некаторых крыніцах фэтфобію вызначаюць як паталагічны страх “залішняй” вагі, але гэта не зусім карэктна: калі мы кажам пра фэтфобію, мы мусім адзначаць як першапрычыны з’яўлення гэтага страху, так і элемент дыскрымінацыі [1].

У кожным грамадстве ёсць агульнапрынятая “норма” па вялікай колькасці параметраў. Калі гаворка пра фэтфобію, наш фокус – “норма” памераў і вагі ў еўрапейскім, а больш канкрэтна, беларускім грамадстве. Гэтая “норма” змяняецца з часам, як і “стандарты прыгажосці”. У нашым кантэксце яны моцна павязаныя. 

Шматлікія даследаванні паказваюць, што памер/вага карэлююць з вялікім наборам фактараў, якія мы далёка не заўжды можам кантраляваць [2]. Так, генетыка ўплывае і на метабалізм, і на рэгуляцыю апетыту, і нават на схільнасць да ўжывання ежы як абарончага механізму ў сітуацыях стрэсу. Класавы разрыў таксама грае вялікую ролю: менш забяспечаным людзям менш даступнае разнастайнае, збалансаванае харчаванне, рэкрэацыйны спорт і якасная медыцына. Існуюць і медыцынскія прычыны “залішняй” вагі: ад пэўных хваробаў да пабочных эфектаў лекаў. Аднак ёсць і менш відавочныя фактары, якія часта адыгрываюць значную ролю: псіхалагічныя. Частае сутыкненне з агрэсіяй, самота, дэпрэсія, трывожныя разлады і іншыя ментальныя захворванні павялічваюць шанцы займець “залішнюю” вагу. Калі ўважліва разгледзець усе гэтыя фактары, лёгка прыйсці да высновы, што далёка не так шмат уплыву людзі маюць на ўласную вагу і памер, як можа здавацца на першы погляд. 

Фэтфобія, фэтшэймінг (памкненнем выклікаць сорам за “залішнюю” вагу) і агульны фокус на кантролі над целам асабліва моцна закранаюць жанчын*. Э. Тэйлар і Р. Хоскін (2023) пішуць пра ўзаемасувяць паміж фэтфобіяй і фемфобіяй, дзе ў “тлустасць” змяшчаецца “несумяшчальнасць (і таму выключанасць) з патрыярхальнай жаноцкасцю” [3]. Паняцце “ідэальнай фігуры” непадзельнае са “стандартамі прыгажосці”, якія найперш навязаныя жанчынам*. Як вынік, жанчыны* дэманструюць вышэйшую незадаволенасць уласным целам і вагой, чым мужчыны [4].

А. Мінчэня ў артыкуле Бодзібілдынг, топ-модэлінг: “Праца дасканальным целам” праз інтэрв’ю аналізуе паняцце “ідэальнай” фізічнай формы ў індустрыях, якія базуюцца на кульце дасканалага цела. Адна з мадэляў у інтэрв’ю падкрэсліла, што жаноцкасць у модэлінгу мусіць адпавядаць патрыярхальным уяўленням: “Девушка должна быть как-то более воздушной, с ногтями, которые она боится сломать, с какими-то высокими каблучками, на которых она не может бежать и делать каких-то резких движений, т. е. ее тело должно подчеркивать ее нежность…” 

А. Мінчэня адзначае таксама, што ў адказах рэспандэнтак індустрыя модэлінгу кідаецца ў вочы як безасабовая, з пераважным выкарыстаннем пасіўнага стану, дзе яны “проста манекены, лялькі” [5]. У той жа час, у бодзібілдынгу апытаныя мужчыны наадварот вылучаюцца сфакусаванасцю на сабе і ўласных дасягненнях, якую А. Мінчэня акрэслівае як “я-рыторыку”. Гэта выразна падкрэслівае, як індустрыі, што базуюцца найперш на выглядзе цела, працуюць на патрыярхальную сістэму, дзе мужчына займае цэнтральную, актыўную, суб’ектную пазіцыю, а жанчына пасіўна выконвае загады і ўспрымаецца фактычна аб’ектам. 

Апытаныя мадэлі таксама значна мацней акцэнтуюць наяўнасць пэўных стандартаў цела: напрыклад, адна з іх сышла з модэлінгу праз тое, што не здолела схуднець на 2-3 кг пасля адпачынку. Базуючыся на інтэрв’ю, у якіх рэспандэнткі распавядаюць пра хістанне вагі, парушэнні менструальнага цыклу, застуды і г.д., А. Мінчэня падкрэслівае “несупадзенне патрэбаў, магчымасцяў жывога цела і правілаў ідэальнага цела-рэпрэзентацыі, цела-сімвала жаночай прыгажосці” і апісвае працу мадэллю праз стварэнне свайго цела як ідэальнай рэпрэзентацыі, якое пастаянна сутыкаецца з біялагічнымі патрэбамі. Іншая рэспандэнтка апісвае свой досвед, яскрава раскрываючы вышэйзгаданае, такім чынам: “Я повзрослела, я стала более женщина, у меня выросли груди, у меня стал резко меняться вес, у меня из-за моих перелетов и из-за моего неправильного питания, нестабильного сна и огромного нервного напряжения стал прыгать вес, перестали идти месячные, т. е. идут конкретные изменения тела... Девочки не рождаются моделями, они ими становятся в 15 лет…” 

Падсумоўваючы, А. Мінчэня адзначае: “Бодзібілдынг – гэта праца над целам, модэлінг – гэта праца целам, бодзібілдэр – гэта суб’ект, які самарэалізуецца, мадэль – гэта частка задумы творчага генія”. Што характэрна, “творчы геній” у тэксце мужчынскага роду – невядома, наўмысна ці не, аднак гэта нагадвае, што  “за кадрам” пераважаюць мужчыны, якія і тут маюць большасць улады і ўплыву.

У артыкуле “Аб’ектывізацыя і сексізм. Як паказвалі дзяўчат у беларускай рэкламе” [6] сабраныя прыклады выкарыстання жанчын у беларускай рэкламе ад 1979-га да пачатку 2000-ых. Позы, вопратка (а часта яе адсутнасць) і амаль аднолькавыя фігуры дэманструюць аднатыпны ідэал прывабнасці. Падобнае выкарыстанне жаночых целаў таксама паказвае, што менавіта гэткая знешнасць мае каштоўнасць – як уласную, так і камерцыйную. 

У артыкуле 2016 года [7] параўноўваюцца рэкламныя здымкі з бялізны беларускага брэнда Mark Farmelle і амерыканскага брэнда Aerie. Адзначаецца кантраст двух вобразаў: гіперсексуалізацыя, аб’ектывізацыя, эратызацыя ў першым выпадку і камфортная, натуральная поза, адсутнасць вялікай колькасці макіяжу і намёкаў на сексуалізацыю ў другім.  І – галоўнае! – у другой кампаніі паказаная жанчына з “неідэальным” целам і бачнымі складкамі на жываце. У Mark Farmelle “ідэальная” жаночая фігура паказвае мужчынам, якое цела мусіць іх прывабліваць, а жанчынам – якімі яны мусяць быць, каб быць прывабнымі. У Aerie ж паказваюць свабоду быць сабой, магчымасць радавацца і быць прыгожай і бачнай такой, якая ты ёсць. 

Далучыцца да заходніх трэндаў у 2019 годзе паспрабавала і Мілавіца, зрабіўшы фотасесію з “плас-сайз” мадэллю [8] і паказаўшы, што бялізну і ў Беларусі можна рэкламаваць па-рознаму. Праўда, позы, вобраз і вопратка на здымках усё адно імкнуцца схаваць памер і “неідэальнасць” цела мадэлі, аднак гэта неблагі першы крок у слушным кірунку.

Фэтфобія працінае ўсе сацыяльныя сферы [9]. Гэта і медыцына, дзе адказам на любы зварот да доктар_кі можа стаць “трэба схуднець”, і прафесійная сфера, дзе перавагу аддаюць кандыдат_кам, якія адпавядаюць “стандартам прыгажосці”, і медыйная, дзе амаль не прадстаўленыя жаночыя целы, якія не адпавядаюць “стандартам”. Але і маленькія крэслы ў транспарце і кавярнях, і адсутнасць большых памераў у крамах адзення, і абмежаванні па вазе ў пэўных актыўнасцях (напрыклад, у парках атракцыёнаў) – таксама фэтфобія. Як і міжасабовыя праявы: кпіны, цкаванне (асабліва ў дзіцячым і падлеткавым узросце), абразы, жарты, адмовы ў рамантычных адносінах і нават сяброўствах, а таксама няпрошаныя парады па схудненні і каментары ў бок цела. 

Часта людзі “стандартнага” памеру кажуць пра самаабмежаванні ў ежы альбо патрэбу павялічыць фізічную нагрузку менавіта ў кантэксце змяншэння ўласнай вагі і памераў – гэта таксама праява фэтфобіі. Як і выказванні:“ну я і абжэрлася, ад заўтра на дыету”, “не магу сабе дазволіць булачку / шакаладку, а то растаўсцею”, “пабегала / пазаймалася спортам – можна і з’есці піцу”, “за святы набрала ажно n кілаграмаў, цяпер трэба ў спартзалу / басейн”, “да лета трэба схуднець”. Адсюль паходзіць культура дыетаў (diet culture). Вядома, што яны не працуюць: у большасці выпадкаў па заканчэнні дыеты людзі набіраюць больш кілаграмаў, чым скінулі. Яны таксама адмоўна ўплываюць на арганізм, найперш метабалізм, асабліва ў падлеткавым узросце. У выніку дыет у жанчын часта ўзнікаюць праблемы са здароўем, у тым ліку стратай менструацыі. З дыетаў часта пачынаюцца разлады харчовых паводзінаў. 

Фэтфобія часта прыкрываецца клопатам пра здароўе, але насамрэч у большасці выпадкаў немагчыма вызначыць па знешнасці, наколькі чалавек здаровы. “Залішняя” вага далёка не заўсёды раўняецца нездароўю, а людзі “стандартных” памераў не заўжды здаровыя. Ёсць процьма прыкладаў, калі асоба ў сваім найгоршым стане выглядала найбольш блізка да “стандартаў прыгажосці”, і, адпаведна, атрымлівала найбольш увагі, павагі і прыняцця ад людзей навокал.  

Можна сказаць, меркаванне, што быць тоўст_ай – кепска,  – агульнапрынятае. Нават словы “тоўст_ая, тлуст_ая, тлушч” маюць выразна адмоўную канатацыю. Часта можна пачуць “ты не тоўстая, ты прыгожая”, і робіцца відавочным, што “таўшчыня” і “прыгажосць” для суразмоўцы з’яўляюцца антонімамі, хаця самі па сабе гэтыя словы маюць нейтральнае значэнне і могуць быць такімі ж апісаннямі, як і высокі/нізкі. 

З гэтай сістэмнай праблемай можна змагацца і на персанальным узроўні, у межах міжасабовых адносінаў. Каб спрыяць пераменам, важна не каментаваць без запыту целы, харчаванне і лад жыцця іншых – як умоўна станоўча, так і адмоўна, – а замест факусавацца на ўнутраных (дабрыня, розум, моц, цеплыня і г.д.) ці нейтральных знешніх (усмешка, вочы, фрызура і г.д.) якасцях. Не кпіць з людзей з нагоды знешнасці і вагі і спыняць у гэтым іншых. Па мажлівасці дбаць пра камфорт людзей любых памераў пры выбары кавярняў, транспарту і актыўнасцяў. І, канешне, фармаваць адносіны з людзьмі любых памераў так, каб усе пачуваліся прынятымі і зразуметымі.

Разглядаючы барацьбу з фэтфобіяй на ўзроўні грамадства, варта адзначыць два галоўныя рухі: бодзіпазытыў і бодзінейтральнасць. Калі бодзіпазітыў шырокавядомы, то бодзінейтральнасць менш распаўсюджаная, але абодва рухі вельмі важныя і значныя. Бодзіпазітыў засяроджваецца на прыняцці і любові да свайго цела і целаў іншых, незалежна ад таго, якога яны памеру. Бодзінейтральнасць, у сваю чаргу, факусуецца на функцыях цела замест ягонага выгляду. Большасць з нас, але асабліва жанчыны*, з дзяцінства навучаныя ненавідзець свае целы, і часта з гэтай кропкі дайсці да любові вельмі складана. Ідэя, што можна ставіцца да свайго цела нейтральна, проста як да механізма, які дазваляе нам рабіць неабходныя і жаданыя рэчы, можа быць ратавальнай для тых, каму задача палюбіць сваё цела здаецца неадольнай, а ненавідзець яго больш няма сілаў. 

У беларускім кантэксце інстутыялізаванага бодзіпазітыўнага альбо бодзінейтральнага руху не склалася. Але значны ўнёсак у барацьбу з фэтфобіяй зрабіла жаночая ініцыятыва “Больш Цела”, якая працавала з 2019 да 2021 года і сярод іншага займалася тэмай разладаў харчовых паводзінаў (РХП), а таксама прасоўвала ідэі бодзіпазітыву.

Крыніцы для далейшага даследавання 

1. Больш цела!

2. "Праз тое, што я кажу пра бодзіпазітыў, я сама станаўлюся мацнейшай"

3. «В семье надеялись, что полнота сойдет». Минчанка о том, как столкнулась с давлением из-за веса - CityDog.io

4. ДОЧКИ - МАТЕРИ: Стандарты красоты

Спасылкi

1. Fatphobia | Boston Medical Center. – https://www.bmc.org/glossary-culture-transformation/fatphobia

2. Why people become overweight. Harvard Health Publishing, 2019. – https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/why-people-become-overweight

3. Allison Taylor & Rhea Ashley Hoskin. Fat femininities: on the convergence of fat studies and critical femininities. An Interdisciplinary Journal of Body Weight and Society Volume 12, 2023. – https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21604851.2021.1985813

4. Meadows, A., & Daníelsdóttir, S. (2019). What's in a word? On the origins and meanings of the term "fatphobia". Frontiers in Psychiatry, 10, 864. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2019.00864

5. Минченя, Е. Бодибилдинг, топ-моделинг: «работа с совершенным телом» // Гендерные разночтения. 2005. С. 90–96.

6. Лопатин, И. Объективация и сексизм. Как показывали девушек в белорусской рекламе (фото). CityDog.io, 21 июля 2020. – https://citydog.io/post/sexism/

7. Авторки письма в Mark Formelle: что такое сексизм в рекламе и почему это плохо для всех. CityDog.io, 24 июля 2020. – https://citydog.io/post/formelle-again/

8. У «Милавицы» появилась роскошная плюс-сайз модель. Как тут жить, 1 марта 2021. – https://kaktutzhit.by/news/plus-milavitsa 

9. 10 common instances of fatphobia, and how to react to them. The Irish Times, 28 августа 2018. – https://www.irishtimes.com/life-and-style/health-family/10-common-instances-of-fatphobia-and-how-to-react-to-them-1.3619439