TW: згадка гвалту, у тым ліку сексуалізаванага, забойстваў, суіцыду, катаванняў.

Тэрмін «структурны гвалт» быў упершыню ўведзены нарвежскім сацыёлагам Ёханам Галтунгам у 1969 годзе ў яго артыкуле "Violence, Peace, and Peace Research". Галтунг апісаў структурны гвалт як форму гвалту, якая ўбудавана ў сацыяльныя інстытуты, што прыводзіць да няроўнасці і несправядлівасці без відавочнага суб'екта-агрэсара [1].

Пасля ўвядзення гэтага тэрміну многія даследчыцы-феміністкі пашырылі і паглыбілі разуменне структурнага гвалту, аналізуючы, як патрыярхальныя структуры спрыяюць прыгнёту жанчын. Напрыклад, Кейт Мілет у сваёй працы "Сексуальная палітыка" (1970) даследавала, як патрыярхат выкарыстоўвае гвалт для падтрымання гендарнай няроўнасці. Яна лічыла, што гвалт з'яўляецца інструментам грамадскага кантролю, які выкарыстоўваецца для запалохвання жанчын і падтрымання іх падпарадкаванага становішча [2].

Сучасныя фемінісцкія даследчыцы працягваюць вывучаць структурны гвалт, зважаючы на скрыжаванне розных формаў прыгнёту на падставе гендару, класу, нацыянальнай прыналежнасці, палітычных поглядаў і сэксуальнай арыентацыі. Яны падкрэсліваюць, што структурны гвалт праяўляецца праз інстытуцыйныя і культурныя практыкі, якія сістэматычна ставяць жанчын і іншыя ўразлівыя групы ў нявыгаднае становішча.

Фемініцыд як форма структурнага гвалту

Фемініцыд – крайняя форма структурнага гвалту, выяўленая ў забойствах жанчын праз іх гендарную прыналежнасць. Ён караніцца ў сістэматычным прыгнёце, які праяўляецца праз:

• Інстытуцыйную беспакаранасць – адсутнасць эфектыўных мераў адказнасці за гвалт супраць жанчын, ігнараванне скаргаў, няздольнасць праваахоўных органаў забяспечыць эфектыўную абарону.

• Патрыярхатныя культурныя нормы і практыкі — грамадскія ўстаноўкі, якія апраўдваюць гвалт над жанчынамі і ўзмацняюць гендарныя стэрэатыпы.

• Эканамічную няроўнасць — абмежаваны доступ жанчын да рэсурсаў, адукацыі і працы з годнай аплатай. Гэта павышае іх уразлівасць да гвалту.

• Палітычнае выключэнне – недастатковае прадстаўніцтва жанчын у палітыцы і структурах улады на ўзроўні прыняцця рашэнняў. У выніку зніжаецца іх уплыў на адстойванне і прасоўванне сваіх правоў.

Структурны гвалт у Беларусі пасля 2020

Фемініцыд — гэта не толькі забойствы жанчын з-за іх гендару, але і выпадкі смерцяў, выкліканых ці падмацаваных сістэмнай дыскрымінацыяй, бездзеяннем дзяржавы і палітычна матываваным пераследам. Гэта можа быць прамое фізічнае знішчэнне, а можа — даходжанне да самагубства пад уздзеяннем сістэмнага ціску.

Жанчыны з самага пачатку прымалі актыўны ўдзел у пратэстах 2020 года  [3], [4]. Напрыклад, 12 жніўня ў Мінску і іншых гарадах яны выстройваліся ў ланцугі салідарнасці, выказваючы пратэст супраць жорсткасці з боку ўладаў. У адказ былі ўжытыя сілавыя меры. Аўтарка таксама была затрыманая на акцыі ў Віцебску разам з іншымі ўдзельніцамі.

Масавыя затрыманні суправаджаліся збіваннямі, пагрозамі і знявагамі. Праваабаронцы зафіксавалі катаванні, у тым ліку сексуалізаваны гвалт, пагрозы згвалтаваннем і іншыя зневажальныя дзеянні. Зафіксаваны выпадак у Гародне, дзе сілавікі жорстка затрымалі цяжарную жанчыну і здзекваліся з яе  [5]. Шматдзетную маці Ірыну Сурыгіну з Бабруйска пагражалі пазбавіць бацькоўскіх правоў за ўдзел у пратэстах. У 2024 годзе актывістка памярла ад сардэчнага прыступу  [6].

Пасля ўлада пачала выкарыстоўваць пастаноўку на ўлік СНС (сацыяльна небяспечнае становішча) як дадатковы інструмент ціску і палітычна матываванага пераследу бацькоў, асабліва жанчын  [7].

Пасля масавых рэпрэсій жанчыны сталі асноўнымі фігурамі ў падтрымцы палітвязняў. Яны бяруць на сябе клопат пра зняволеных сваякоў, арганізуюць сістэмы перадач, праводзяць  кампаніі ў іх абарону на розных узроўнях. Аднак гэта ставіць іх у небяспечнае становішча і робіць аб'ектамі пераследу на дзяржаўным узроўні.

Жонкак і партнёр_к палітвязняў затрымліваюць і дапытваюць, ім пагражаюць пазбаўленнем бацькоўскіх правоў. Эканамічны ціск таксама з'яўляецца інструментам рэпрэсій: ліквідацыя незалежных школ і прыватных дамоў састарэлых пагаршае становішча жанчын, павялічваючы іх нагрузку па доглядзе дзяцей і сваякоў старэйшага ўзросту.

У беларускім кантэксце інстытуцыйны фемініцыд асабліва бачны праз наступствы палітычных рэпрэсій супраць жанчын. Тым не менш, фемініцыд застаецца недаацэненым і не зафіксаваным у заканадаўстве. Статыстыка выпадкаў фемініцыду не вядзецца, таксама як схавана статыстыка па хатнім гвалце  [8], паколькі гэтыя звесткі «аднесены да службовай інфармацыі абмежаванага распаўсюджвання»  [9]. 

Законы не прадугледжваюць спецыфічных мер па барацьбе з фемініцыдам, а прадстаўнікі дэмакратычных структур часта пакідаюць пытанні гендарнай роўнасці на другім плане  [10], [11]. У апошні час назіраюцца станоўчыя змены, але гэта не ўстойлівыя працэсы, а вынікі сістэматычнай працы шэрагу актывістак і ініцыятываў.

Сітуацыю пагаршаюць рэпрэсіі ў дачыненні да арганізацый грамадзянскай супольнасці (тут і далей – АГС). З ліпеня 2021 года былі ліквідаваныя або вымушаныя самаліквідавацца 1989 арганізацый  [12]. У Беларусі дзейнасць некамерцыйных арганізацый рэгулюецца некалькімі законамі, у тым ліку Законам Рэспублікі Беларусь «Аб грамадскіх аб'яднаннях» ад 14 лютага 2023  [13] года, які фармальна рэгулюе работу АГС, але на практыцы стварае ўмовы для іх знішчэння.

Відавочная сувязь паміж фемініцыдам і таталітарным рэжымам  [14]: аўтарытарныя ўрады часта выкарыстоўваюць гендарны гвалт як інструмент прыгнету і кантролю. На 1 сакавіка 2025 года ў беларускіх турмах утрымліваюцца 154 жанчыны, якія былі прызнаныя палітычнымі вязынкамі. Дадаткова тысячы жанчын перажылі адміністрацыйныя рэпрэсіі  [15]. 

Беларускі рэжым не толькі не выконвае міжнародныя нормы, але і мэтанакіравана прыніжае годнасць жанчын праз жорсткае абыходжанне і катаванні. У месцах зняволення, ад ізалятараў да камер ШІЗА, ствараюцца невыносныя ўмовы для адбывання пакарання па палітычна матываваных справах. Гэта падрывае фізічнае і ментальнае здароўе жанчын  [16].

Вынікам такога інстытуцыйнага ціску стала смерць Святланы Круцікавай — жанчыны, якая неаднаразова падвяргалася пераследу за «распаўсюджванне экстрэмісцкіх матэрыялаў», затрыманням і працягламу псіхалагічнаму ціску з боку міліцыі. У снежні 2024 года яна скончыла жыццё самагубствам, кінуўшыся пад цягнік  [17].

Альтэрнатыва: клапатлівая дэмакратыя

Філосафка Вольга Шпарага прапануе канцэпцыю «клапатлівай дэмакратыі» як альтэрнатыву структурнаму гвалту і патэрналізму  [18]. Гэтая мадэль пераразмяркоўвае адказнасць за клопат і робіць дэмакратыю больш інклюзіўнай і справядлівай.

Ва ўмовах Беларусі, дзе аўтарытарызм узмацняе структурны гвалт, прынцыпы клапатлівай дэмакратыі могуць стаць стратэгіяй супраціву, заснаванай на салідарнасці, падтрымцы і гарызантальных сацыяльных сувязях. Напрыклад, стварэнне супольнасцяў, заснаваных на ўзаемадапамозе, што супрацьстаяць рэпрэсіўнай практыцы і спрыяюць будаўніцтву больш справядлівага грамадства.

Замест падсумавання

Падчас працы над гэтым матэрыялам трапіўся каментар, які зводзіць праблему фемініцыда да жарту. Гэта дэманструе, наколькі тэма гвалту супраць жанчын застаецца недаацэненай. Структурны гвалт і яго крайнія формы – гэта не абстрактнае паняцце, а рэальнасць, з якой сутыкаюцца жанчыны, якія жывуць ва ўмовах абмежаваных правоў і адсутнасці гарантый бяспекі. Пакуль частка грамадства пазбягае гэтай тэмай, іншыя працягваюць працаваць над яе асэнсаваннем і пошукам рашэнняў на структурным узроўні.

Крыніцы для далейшага даследавання

1. Вольга Шпарага – "У рэвалюцыі жаночы твар. Выпадак Беларусі" (2021)

   Кніга прысвечана аналізу ролі жанчын у беларускіх пратэстах 2020 года. Аўтарка паказвае, як жаночы ўдзел змяніў характар супраціву і публічнай прасторы, адкрыўшы новыя формы палітычнага ўдзелу жанчын і іх адказу на гвалт аўтарытарнай дзяржавы.

2. "Феміцыд" – зборнік артыкулаў пад рэдакцыяй Любавы Малышавай (2021)

   Зборнік аб’ядноўвае аналітычныя і даследчыя тэксты пра фемініцыд (ён жа феміцыд) як крайнюю форму гендарнага гвалту. Асноўная ўвага надаецца сітуацыі ў Расіі, а таксама разглядаюцца асобныя міжнародныя выпадкі. У аснове – дадзеныя праекта femicid.net і вынікі валанцёрскага маніторынгу.

3. Падкаст "Рэвалюцыянеркі" – размовы пра моцных беларускіх жанчын

   Падкаст Лізы Мароз пра беларускіх жанчын і іх унёсак у перамены. Гісторыі актывістак, праваабаронцаў і палітвязанак.

   https://creators.spotify.com/pod/profile/lizaveta2/

4. Сільвія Федэрычы – "Калібан і ведзьма: Жанчыны, цела і першапачатковае назапашванне" (2004)

   Даследаванне ролі жанчын у пераходзе ад феадалізму да капіталізму, аналіз палявання на ведзьмаў як формы структурнага гвалту і кантролю над жаночымі целамі.

Спасылкi

1. Johan Galtung, “Violence, Peace, and Peace Research,” Journal of Peace Research 6, no. 3 (1969): 167–191

2. Kate Millett, Sexual Politics (New York: Doubleday, 1970)

3. BY-UA Studium. “Kim są Białorusinki?” BY-UA Studium, 2020. https://by-ua-studium.pl/kim-sa-bialorusinki/

4. Gaufman, Elizaveta. "The Gendered Iconography of the Belarus Protest." New Perspectives, Vol. 29 (2020): 1–10

5. Настоящее время. "Единственное, о чем я просила, чтобы меня больше не били. После задержания и нескольких часов в РУВД жительница Гродно потеряла ребенка." Настоящее время, 2020. https://www.currenttime.tv/a/belarus-prison-grodno/30858277.html

6. Наша Ніва. "Памерла 39-гадовая шматдзетная маці з Бабруйска, якую раней судзілі за фота са сцягам." Наша Ніва, 2024. https://nashaniva.com/341003

7. Вясна. "СОП и обновлённое постановление Совмина: фактически без изменений, но с новыми рисками для семей." 24 января 2025 года. https://spring96.org/ru/news/117255

8. CEDAW. Ценявая справаздача CEDAW – Альтэрнатыўны даклад аб становішчы жанчын у Беларусі. 2025. https://spring96.org/ru/news/117416

9. Harbunova, Volha. “Мы получили ответ МВД РБ на нашу петицию, требующую опубликовать статистику по фактам домашнего насилия в Беларуси. Предсказуемо, они сослались на то, что запрашиваемая информация считается «служебной» и не подлежит раскрытию.” Instagram, 2023. https://www.instagram.com/p/CqX-f71oGiG/

10. Dekoder. “Беларускія дэмакратычныя сілы і нябачныя жанчыны.” Dekoder, 2024. https://www.dekoder.org/ru/article/belaruskie-demokraticheskie-sily-i-nevidimye-zhenshchiny

11.  Malanka Media. “Почему у Конференции «Новая Беларусь» не женское лицо?” Malanka Media, 2024. https://malanka.media/news/11821

12. Ліквідацыя НКА ў Беларусі – Аналітычны агляд ад Lawtrend, Lawtrend, accessed March 20, 2025, https://www.lawtrend.org/liquidation-nko

13. Закон Рэспублікі Беларусь «Аб грамадскіх аб'яднаннях», pravo.by, accessed March 20, 2025, – https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=v19403254

14. BG Media. “Палітвязанка Дар'я Афанасьева: Тое, што адбываецца ў жаночай калоніі — феміцыд.” BG Media, 2024. – https://bgmedia.site/society/politzaklyuchyonnaya-darya-afanaseva-to-chto-proishodit-v-zhenskoy-kolonii-femicid/

15. DW. “Правозащитники — о дискриминации женщин в тюрьмах Беларуси.” Deutsche Welle, 2025. – https://www.dw.com/ru/doklad-pravozasitnikov-kak-zensin-diskriminiruut-v-belorusskih-turmah/a-71870167

16.  Spring96. Нас вырашыў усім звесці са свету. Сведчанні жанчын пра гендарную дыскрымінацыю ў месцах несвабоды Беларусі. 2024. –  https://spring96.org/files/book/be/women_testimonies_be.pdf

17. FemGroup Belarus. "Фемицид в Беларуси: системное насилие против женщин, которые сопротивляются." Telegram, 2024. – https://t.me/femgroupbelarus/938

18. Reform.by. “Клапатлівая дэмакратыя як альтэрнатыва гераізацыі і патэрналізму.” Reform.by, 2025. – https://reform.news/zabotlivaja-demokratija-kak-alternativa-geroizacii-i-paternalizmu