Усё гэта — прыклады тэмпаральнага гвалту, альбо гвалту часам. У беларускім кантэксце тэмпаральны гвалт з’яўляецца незаўважным, але моцным інструментам дыскрымінацыі жанчын і хатняга гвалту ў адносінах да іх.

Канцэпцыя тэмпаральнага гвалту бярэ свой пачатак у працах французскага філосафа Мішэля Фуко, які даследаваў пытанні ўлады і кантролю, у тым ліку праз часавыя структуры. Хоць ён не выкарыстоўваў тэрміну "тэмпаральны гвалт" наўпрост, яго працы закранаюць пытанні кантролю над часам як сродкам ўлады.

У сваёй кнізе "Наглядаць і караць: нараджэнне турмы" (1975) [1]  Фуко аналізуе, як улады выкарыстоўваюць час для дысцыплінавання індывідаў. Ён апісвае, як у XVIII і XIX стагоддзях з'явіліся новыя формы пакарання, якія замест фізічных пакут сканцэнтраваліся на кантролі над часам і прасторай асуджаных: турмы сталі месцам, дзе час выкарыстоўваецца як інструмент для рэфармавання паводзін праз строга рэгламентаваны распарадак дня і, натуральна, абмежаванне свабоды.

Пасля Фуко даследчыкі Жыль Дэлёз і Фелікс Гватары працягвалі вывучаць тэмы ўлады, кантролю і іх сувязі з часам. У сваёй працы «Капіталізм і шызафрэнія» [2] яны аналізуюць, як сучасныя грамадствы структуруюць час і прастору для падтрымання кантролю над індывідамі. Асноўная ідэя заключаецца ў тым, што традыцыйныя мадэлі мыслення і грамадства падаўляюць спантаннасць і разнастайнасць сувязяў (патокаў), імкнучыся ўсё ўпарадкаваць і падпарадкаваць структурам улады і розуму. Яны супрацьпастаўляюць гэтаму вобраз «шызоіднага мыслення» — не як хваробы, а як метафары свабоднага, дэцэнтралізаванага, антыіерархічнага мыслення, якое разбурае межы і стварае новае.

Сацыяльныя і феміністскія акцэнты ў вывучэнне таго, як  час уплывае на культурныя і сацыяльныя працэсы,  ўнеслі даследчыцы Джудзі Уайцман і Барбара Адам. Яны  вывучалі ўзаемаадносіны часу і сацыяльнай несправядлівасці, звяртаючы ўвагу на тое, як розныя грамадскія практыкі і сістэмы кіравання часам могуць уздзейнічаць на сацыяльныя няроўнасці. Напрыклад, Джудзі Уайцман [3] у сваіх працах звяртае ўвагу на тое, як некаторыя сацыяльныя групы (напрыклад, жанчыны) сутыкаюцца з абмежаваннямі ў магчымасцях карыстання часам і абірання дзейнасці, якую ў той ці іншы час жанчына хацела б выконваць. Яна даследуе, як праца і асабісты час гэтых груп часта структуруюцца ў адпаведнасці з пануючымі інстытуцыйнымі нормамі, якія не ўлічваюць іх асабістых патрэбаў і знешніх рэалій. Уайцман сцвярджае, што няздольнасць улічыць у паўсядзёным жыцці час на задавальненне індывідуальных патрэбаў  вядзе да сацыяльнай несправядлівасці, бо  адсутнасць асабістай сферы і часу на здзяйсненне прыватных інтарэсаў прыводзіць у тым ліку да эмацыйнага выгарання і праз яго  абмяжоўвае магчымасці людзей да поўнага ўдзелу ў грамадстве. Аўтарка заўважае няроўнасць у карыстанні часам дзеля задавальнення індывідуальных патрэбаў у мужчын і жанчын і падкрэслівае, што выкананне жанчынамі хатніх абавязкаў, а таксама клопат пра дзяцей значна абмяжоўвае іх магчымасць выкарыстання часу для ўласнага развіцця, пабудовы кар’еры і г.д.

Барбара Адам таксама даследуе час, але з фокусам на яго сувязі з сацыяльнымі і эканамічнымі структурамі [4]. Яна адзначае, што час — гэта рэсурс, які няроўна размеркоўваецца паміж рознымі класамі (дадамо: і паміж рознымі сацыяльнымі групамі, у тым ліку гендарнымі), што можа ўзмацняць сацыяльную несправядлівасць. У рамках тэорыі "час як сацыяльны рэсурс" [5] яна паказвае, як час можа быць выкарыстаны для ўмацавання ўлады і няроўнасці ў грамадстве.

Такім чынам, тэмпаральны гвалт — гэта сацыяльна-філасофская канцэпцыя, якая, аднак, набывае новыя рысы і кшталты ў рамках сучасных падыходаў гендарнай псіхалогіі і феміністскіх наратываў.  З гэтага пункту гледжання, тэмпаральны гвалт — гэта форма псіхалагічнага і сацыяльнага ўздзеяння, якая маніпулюе часам чалавека, у тым ліку жанчыны, робячы яе залежнай ад чужых патрабаванняў і чаканняў. Час становіцца сродкам кантролю, што перашкаджае чалавеку жыць гарманічна. Гэты кантроль можа ажыццяўляцца як інструментальна: праз тэрміны, дэдлайны, жорсткія графікі і пагрозы, — так і праз наратывы, якія фармуюць уяўленні пра “належнае” і “неналежнае” выкарыстанне часавага рэсурсу:

Тэмпаральны гвалт у дачыненні да беларусак

Найперш трэба зазначыць, што тэмпаральны гвалт як з’ява не з’яўляецца нечым аднародным, ён уключае ў сябе некалькі элементаў. Калі ў якасці асновы для класіфікацыі бярэцца тэмпаральная шкала, то можна вылучыць гвалт мінулым, гвалт цяперашнім і гвалт будучыняй. Адначасова было б цікава разгледзець сацыяльны аспект тэмпаральнага гвалту — з гэтага пункта гледжання варта звязаць яго з выкананнем жанчынай розных сацыяльных роляў. З гэтай перспектывы можна вылучыць тэмпаральны гвалт на месцы вучобы ці працы, ў сям’і, у партнёрскіх ці бацькоўска-дзіцячых адносінах (у іх жанчына можа выступаць у абедзвюх ролях, і ў кожнай з іх станавіцца ахвярай тэмпаральнага гвалту). На скрыжаванні гэтых вымярэнняў паспрабуем разгледзець тэмпаральны гвалт у дачыненні да беларусак.

Гвалт мінулым

Гвалт мінулым у самым агульным сэнсе засноўваецца на тым, што мінуламу надаецца неадпаведная роля і ступень уздзеяння на цяперашняе жанчыны. Пры гэтым яна  можа як перабольшвацца, гэтаксама і зняцэньвацца. 

Асноўныя формы гвалту мінулым — гэта:

• Прымус пастаянна вяртацца да траўматычнага досведу, згадванні памылак ці правінаў, альбо выстаўленне мінулага досведу ў негатыўным святле.

• Зняцэньванне мінулых дасягненняў і поспехаў.

• Скажэнне фактаў мінулага і/ці наданне ім новых сэнсаў і ацэнак, якія не былі ім уласцівыя.

• Адмаўленне самога існавання такіх фактаў.

Разглядзім гэтыя праявы  ў дачыненні да розных сацыяльных кантэкстаў.

Вучоба ці праца. Прафесійнае поле становіцца асноўнай прасторай канкурэнцыі мужчын і жанчын у Беларусі. Тэмпаральны гвалт можа станавіцца інструментам гэтай канкурэнцыі, выступаючы на баку мужчын. Выстаўленне мінулага ў негатыўным святле ў прафесійнай прасторы адсылае да папярэдняга досведу жанчыны:

У гэтых прыкладах мінулае жанчыны выступае як абгрунтаванне яе неканкурэнтаздольнасці ў параўнанні з мужчынамі і можа служыць падставай для непрыняцця на працу альбо  меншай аплаты (salary gap). У Беларусі ў 2018 г. заробак жанчыны складаў 74,6% ад заробка мужчыны (3,37 vs 4,47 рублі за гадзіну адпаведна) [6].

Зняцэньванне мінулых дасягненняў і поспехаў мае тое самае на мэце.

Скажэнне фактаў мінулага:

Адмаўленне фактаў мінулага:

Бацькоўска-дзіцячыя адносіны. Наратывы, якія ўжываюцца ў адносінах да беларускіх жанчын у ролях маці ці жонкі, часта цэнтруюцца вакол часу і праз яго структуруюць іх паўсядзёную рэальнасць. Часавыя наратывы разгортваюцца вакол шлюбу ці нежадання ім пабрацца, нараджэння дзяцей і іх колькасці, тыпу сексуальных паводзінаў і г.д. Беларускае грамадства, застаючыся традыцыйна-патрыярхальным, выкарыстоўвае гэтыя наратывы і культурныя коды, каб замацаваць за жанчынай адпаведныя ролі: ролі хатняй гаспадыні, маці, жонкі — адным словам, ролі “другасныя” ў параўнанні з роляю мужчын.

Праявай гвалту мінулым тут можна лічыць дыскусіі пра колькасць палавых партнёраў жанчыны, яе цнатлівасць, узрост пачатку сексуальнага жыцця і г.д. На гэтай тэме  наратыў аб цнатлівасці зліваецца з іншымі культурнымі і псеўданавуковымі канцэпцыямі. Прыкладам можа паслужыць хаця б даволі распаўсюджаная ў Беларусі канцэпцыя тэлегоніі, якая сцвярджае, што жанчына нейкім чынам захоўвае “генетычныя сляды” усіх палавых партнёраў, і, адпаведна, дзіця, народжанае ад аднаго з іх, будзе мець рысы ўсіх.

Найбольш балючая праява гвалту мінулым – гэта стаўленне беларускага грамадства да сексуалізаванага ці фізічнага гвалту, якія перажыла жанчына. У гэтай сферы квітнее віктымблэймінг, які базуецца альбо на адмаўленні фактаў мінулага:

альбо на іх скажэнні:

Гвалт сучаснасцю ў дачыненні да беларусак

Формы, якія ён можа набываць:

• Навязванне штодзёнай руціны і кантроль над  ёй.

• Абмежаванне свабоды распараджацца ўласным часам.

• “Фрагментацыя” часу (калі жанчына  не мае магчымасці прысвяціць аднаму занятку доўгі перыяд часу, а вымушана пастаянна пераключацца паміж рознымі відамі дзейнасці).

• 
  

У працоўных адносінах гвалт сучасным можа праяўляцца праз гэндар-гэп: розніцу ў аплаце для жанчын і мужчын, якія займаюць аднолькавыя пасады і валодаюць аднолькавымі кампетэнцыямі; у навязванні ім абавязкаў, выходзячых за рамкі службовых паўнамоцтваў; патрабаванні да захавання “зручнага” стылю паводзінаў: не супярэчыць, не выказваць пажаданняў, а тым больш патрабаванняў, пагаджацца з калегамі-мужчынамі і г.д.

У сям’і жанчыны таксама сутыкаюцца з гвалтам сучасным — ён, як і гвалт мінулым, праяўляецца таксама на узроўні канкрэтных ўзаемадзеянняў, і на узроўні наратываў. Апошнія могуць датычыць як паўсядзёных  практык (“З немаўлём трэба шпацыраваць двойчы на дзень па 3 гадзіны!”, “Найперш хатнія справы, а потым, калі застанецца час, зможаш схадзіць на фітнэс!”) — гэтаксама і прыняццяў жыццёва важных рашэнняў («Ты не можаш вярнуцца на працу, хто ж будзе даглядаць дзіця?”)

Асабліва ярка праяўляецца гвалт сучасным у размеркаванні часу на хатнія справы і выхаванне дзяцей паміж мужчынамі і жанчынамі. Гэтак, у 2018 годзе 62% апытаных лічылі клопат пра хворае дзіця выключна жаночай справай; у 78% сямей выключна жаночым абавязкам лічылася пранне (і толькі ў 3% сямей яно лічылася выключна мужчынскім абавязкам), у 71% сямей выключна жаночым абавязкам лічылася гатаванне ежы (дадзеныя праекта #дамаудобнаявбыту [7] са спасылкай на БЕЛАРУСЬ: структура семьи, семейные отношения, репродуктивное поведение

Материалы для обсуждения. Предварительные результаты исследования, 2018 г.

Час на хатнія справы і клопат пра дзяцей агулам выдаткоўваюць таксама ў асноўным жанчыны: 70,7% жанчын vs 29,3% мужчын , па дадзеных БелСтата за 2018 г [6].

Такая сітуацыя прыводзіць да спецыфічнай формы гвалту сучасным у дачыненні да жанчын —   “фрагментацыі” часу, з якой асабліва часта сутыкаюцца беларускія маці. Жанчыне даводзіцца сумяшчаць працу альбо свае заняткі з выхаваннем дзяцей, клопатамі па дому і т.д. Адпаведна, жанчына не можа дазволіць сабе займацца адной дзейнасцю доўгі адцінак часу — напрыклад, пісаць навуковы артыкул некалькі гадзін запар. У выпадку, калі мужчына працуе з дому, ягоны час ацэньваецца як працоўны, таму “яму нельга перашкаджаць”. У той жа час жанчыны, якія працуюць з дому, застаюцца “адказнымі за побыт” і таму вымушаны перарываць працу на вырашэнне гаспадарчых задач.

Партнёрскія і шлюбныя адносіны

• Патрабаванні справаздачыцца пра час: «Дзе ты была? Чаму так доўга?».

• Забароны займацца спортам, танцамі, хобі, бо гэта «займае занадта шмат часу».

• Маніпуляцыі сном («Я хачу пагаварыць, ты не можаш проста так узяць і заснуць»), нават калі жанчына стомленая. Гэта, дарэчы, сумяшчае тэмпаральны гвалт з іншымі відамі псіхалагічнага, а таксама з фізічным: дэпрывацыя сну — гэта адзін з відаў катаванняў.

Гвалт будучыняй

Гэта від тэмпаральнага гвалту, заснаваны на маніпуляцыях страхам перад будучыняй, стварэння ўражання, што ўжо зараз, у сучасным, жанчына страціла неабходныя ўмовы, каб дасягнуць жаданых ёю вынікаў. Да гэтага часта далучаецца наратыў аб тым, што гэтыя вынікі могуць быць дасягнуты толькі з дапамогай іншых асобаў: мужа, партнёра, бацькоў і т.д. Ён можа прымаць наступныя формы:

1. Стварэнне атмасферы паспешлівасці, дэдлайнаў, часавай напружанасці: “Гэта было патрэбна ўчора!”; “Да 23-х гадоў трэба абавязкова выйсці замуж”.

Перасоўванне дэдлайнаў на працы з мэтай стварыць гэтую атмасферу.

2. Запужванне будучыняй: “Каму ты пасля 30-ці будзеш патрэбная?”; “Без мяне ты не зможаш утрымліваць сябе і дзіця”; “Не зробіце гэтую працу да вечара — я вас звольню”.

3. Зняцэньванне намераў, планаў, мараў: “Каму ты будзеш патрэбная з такой спецыяльнасцю?”; “Калі развядзешся — больш замуж не выйдзеш!”

4. Абмежаванне выбару ў будучыні: “Ты будзеш сядзець у дэкрэце, я буду працаваць. Не, іншыя варыянты не разглядаем”.

У Беларусі гвалт будучыняй актуальны і пры прыёме жанчын на працу, калі пазітыўнае ці негатыўнае рашэнне гэтага пытання залежыць ад планаў жанчын на стварэнне сям’і і нараджэнне дзяцей. У сітуацыі прыёма на працу гвалты мінулым, сучасным і будучым як бы сходзяцца ў адну кропку. Мінулае жанчыны, у тым ліку, яе прыватная жыццё ацэньваюцца з пункту гледжання іх уплыву на яе сённяшнюю сітуацыю (і ацэнка гэтая заўсёды негатыўная: “у вас няма досведу, не тая адукацыя і г.д.”; на гэтай аснове жанчыне прапануецца меншы заробак; і ствараецца страх перад будучыняй: “вы болей нідзе не знойдзеце працу” ). Так, 63,2% апытаных у 2017 г. жанчын згадвалі, што ім задавалі асабістыя пытанні на сумоўях [6].

У лютым 2025г. у ААН была прадстаўленая Ценявая Справаздача [8], падрыхтаваная Кааліцыяй арганізацый грамадзянскай супольнасці, ініцыятыў і актывістак Беларусі супраць гендарнага і хатняга гвалту, якія знаходзяцца ў выгнанні. У яе стварэнні ўдзельнічалі  Беларускі Хельсінкскі камітэт, праваабарончыя арганізацыі Human Constanta і “Наш дом”, Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў, Кааліцыя супраць гендарнага і хатняга гвалту. Справаздача падкрэсліла недастатковасць высілкаў з боку беларускага рэжыму, накіраваных на зніжэнне праблемы хатняга гвалту, і стварыла шэраг рэкамендацый, пакліканных палепшыць сітуацыю.

У Ценявой Справаздачы  тэмпаральны гвалт не адрасоўваўся асобна, але мы можам сцвярджаць, што ён пранікае ўсе сферы жыцця жанчын у Беларусі, застаючыся часткай агульнага гвалтоўнага стаўлення і сродкам дыскрымінацыі. І хаця сацыяльна-філасофскае і псіхалагічнае вымярэнне тэмпаральнага гвалту яшчэ да канца не сфарміраваныя, тэатрэтычная канцэптуалізацыя і практычныя напрацоўкі ў гэтай сферы маглі б стацца важным элементам будаўніцтва гендарнай роўнасці і справядлівасці ў Беларусі і свеце.

Крыніцы для далейшага даследавання

1. Праваабарончая арганізацыя Human Constanta https://humanconstanta.org/

2. Беларускі хельсінкскі камітэт https://belhelcom.org/ru/front

3. Гарачая лінія для беларусак — ахвяраў дамашняга гвалту Алівія https://oliviahelp.org/#b59

4. Беларускі камітэт па статыстыцы https://www.belstat.gov.by/

5. Праект #дамаудобнаявбыту https://www.instagram.com/dama_udobnaya_v_bytu?igsh=MXZraXZ4aDZhcDh6aA==

6. Ценявая Справаздача аб праблеме хатняга гвалту  ў Беларусi.  У рамках выканання Рэспублікай Беларусь палажэнняў Канвенцыі ААН аб ліквідацыі ўсіх форм дыскрымінацыі ў адносінах да жанчын  – https://drive.google.com/drive/folders/1DVmzAAWQl5Upzbz3EKb7DtTnqK9F5-5t 

Спасылкi

1. Фуко М. Надзирать и наказывать. Рождение тюрьмы. – https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Fuko_Tyrm/index.php 

2. Жиль Делёз, Феликс Гваттари «Капитализм и шизофрения» http://yanko.lib.ru/books/philosoph/deleuze_guattari-anti-edipe-ru-a.htm

3. Judy Wajcman, Reflections on Gender and Technology Studies: In What State is the Art?// Social Studies of ScienceVol. 30, No. 3 (Jun., 2000), pp. 447-464 (18 pages) Published By: Sage Publications, Ltd.https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/030631200030003005

4. Barbara Adam, "Timewatch: The Social Analysis of Time" (1990) https://www.politybooks.com/bookdetail?book_slug=timewatch-the-social-analysis-of-time--9780745614618

5. Barbara Adam "Time and Social Theory" (1995) https://www.amazon.de/Time-Social-Theory-Barbara-Adam/dp/0877227888

6. Жанчыны і мужчыны Рэспублікі Беларусь, 2018. Мінск: Белстат, 2018. 166 с. – https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_9283/ 

7.  #дамаудобнаявбыту – https://www.instagram.com/dama_udobnaya_v_bytu/?hl=ru 

8. Ценявая Справаздача аб праблеме хатняга гвалту  ў Беларусi.  У рамках выканання Рэспублікай Беларусь палажэнняў Канвенцыі ААН аб ліквідацыі ўсіх форм дыскрымінацыі ў адносінах да жанчын  – https://drive.google.com/drive/folders/1DVmzAAWQl5Upzbz3EKb7DtTnqK9F5-5t