Харасмент ва ўніверсітэтах як частка глабальнай праблемы

ААН вызначае [1] харасмент як «любыя непрыстойныя або непажаданыя паводзіны, якія іншы чалавек можа абгрунтавана ўспрыняць як крыўдныя або зневажальныя». Такая практыка трывала ўкаранілася ў працоўным і акадэмічным асяроддзі праз ўласцівы ім дысбаланс улады.

Актуальнасць і распаўсюджанасць праблемы пацвярджае той факт, што ў 2019 годзе МАП прыняла Канвенцыю №190 «Аб выкараненні гвалту і харасменту ў сферы працы» [2]. У ёй замацавана права кожнага чалавека на свет працы, вольны ад прыніжэнняў, у тым ліку гендарнага гвалту і дамаганняў. Гэта першы міжнародны дакумент, у якім у якім замацавана адпаведнае палажэнне. Ён абавязвае дзяржавы-ўдзельніцы МАП, сярод якіх і Беларусь, прымаць меры для прадухілення і ліквідацыі харасменту ў сферы працы. У тым ліку — распрацоўваць і ўкараняць адпаведныя законы, палітыкі і механізмы іх выканання.

Гэтыя палажэнні распаўсюджваюцца і на навучальныя ўстановы. Згодна з артыкулам другім, Канвенцыя абараняе ўсіх людзей у сферы працы, уключаючы стажора_к, валанцёра_к, тых, хто шукае працу, і іншых — незалежна ад іх кантрактнага статусу. Гэта азначае, што студэнт_кі, якія праходзяць стажыроўкі ці выконваюць працу ў межах вучэбнага працэсу, таксама падпадаюць пад яе абарону.

Аднак наўпрост Канвенцыя МАП №190 не не рэгулюе дзейнасць ўніверсітэтаў. Іншых агульнапрынятых міжнародных дакументаў, якія б на юрыдычным узроўні вызначалі харасмент у акадэмічным асяроддзі і прапаноўвалі механізмы яго рэгулявання, не існуе. Праз гэта ўніверсітэцкі харасмент апынаецца ў «шэрай зоне»: яго асаблівасці і унікальныя формы застаюцца як бы па-за межамі права.

Асаблівасці харасменту ва ўніверсітэтах

Адсутнасць універсальных стандартаў рэгулявання харасменту — адна з асаблівасцяў яго праяўлення ў акадэмічным асяроддзі. Многія ўніверсітэты не маюць асобных дакументаў або працэдур, што рэгламентавалі б, як распазнаваць, фіксаваць і разбіраць выпадкі харасменту. Установы, якія прымаюць падобныя дакументы, як правіла, распрацоўваюць уласныя палітыкі. Яны могуць значна адрознівацца паміж сабой.

Тое, якім чынам харасмент праяўляецца ва ўніверсітэтах, таксама адметна. Канадская прафесарка Сэндзі Уэлш вылучае [3] дзве асноўныя формы: «паслуга за паслугу» і «стварэнне варожага асяроддзя».

У першым выпадку, выкладчы_ца выкарыстоўвае свой уладны рэсурс (становішча на кафедры і аўтарытэт), каб атрымаць пажаданае ад студэнт_кі. Пры гэтым могуць ужывацца пагрозы («не здасі экзамен») або подкуп («напішу рэкамендацыю»).

Стварэнне варожага асяроддзя — гэта любыя дзеянні, якія даюць студэнт_кам зразумець, што ім не рады або што іх не ўспрымаюць як роўных членаў акадэмічнай супольнасці. Напрыклад, сексісцкія жарты ці перадузятае стаўленне праз гендар або знешнасць.

Абедзве гэтыя формы сведчаць пра адну і тую ж асаблівасць харасменту ва ўніверсітэтах: у яго аснове — строгая іерархія. Яна характэрна і для працоўнага асяроддзя, але ў акадэмінчых колах праяўляецца больш ярка.

Прычанай таму ёсць, па-першае, узроставы разрыў. Выкладчы_цы, як правіла, старэйшыя за студэнт_ак, а значыць маюць больш жыццёвага вопыту і вышэйшы сацыяльны статус. Гэта ўзмацняе і без таго сур’ёзны дысбаланс улады. ​​Па-другое, пазіцыя выкладчы_цы прадугледжвае не толькі фактычную, але і сімвалічную перавагу. Трэцяя прычына — замкнёнасць акадэмічнай супольнасці.

Яшчэ адна асаблівасць харасменту ва ўніверсітэтах — у тым, як ён уплывае на будучыню чалавека, прафесійную і асабістую. Ахвяра можа несвядома звязаць траўматычны досвед з той сферай, у якой развівалася на момант здарэння, і сысці з яе. Калі харасмэнт адбываўся на тэрыторыі ўніверсітэта, сам працэс навучання можа пачаць асацыявацца не з развіццём і радасцю, а са страхам і бяссіллем.

Амерыканскае даследаванне 2018 года паказала: 48% дзяўчат, якія перажылі харасмент ва ўніверсітэце, пазбягалі агрэсара, 27% — не набліжаліся да пэўных карпусоў на кампусе, 9% — прапускалі заняткі або зусім пераставалі іх наведваць [4]. Акрамя таго, жанчыны, якія сутыкнуліся з харасмэнтам падчас навучання, могуць пазбягаць працы ў структурах, дзе большасць супрацоўні_ц складаюць мужчыны. Гэта абмяжоўвае іх магчымасці для прафесійнай рэалізацыі. 

Праблема бачнасці і вывучэння харасменту у беларускіх ВНУ

Ірына Сідорская, якая дзесяць гадоў была загадчыцай кафедры на журфаку БДУ, адзначае, што ва ўніверсітэтах харасмент — «даволі частая з’ява». «Там шмат маладых студэнт_ак, якія навучаюцца, і адначасова ёсць шмат выкладчы_ц, надзеленых уладай. Глеба для харасменту ствараецца самім асяроддзем» [5], — тлумачыць даследчыца.

Адпаведнай статысткі ў Беларусі, аднак, няма, і праблема харасменту ў акадэмічным асяроддзі застаецца недаацэненай. Гэта звязана з тым, што пытанні гвалту і гендарных праблем у беларускім грамадстве, з яго патрыярхальным характарам, часта разглядаюцца як няважныя ці нават непатрэбныя. 

Такі наратыў наўмысна прасоўвае дзяржава: маўляў, падобныя тэмы — штучна навязаныя «Захадам» і несумяшчальныя з «традыцыйнымі» беларускімі каштоўнасцямі. Улічваючы поўны кантроль урада над акадэмічнай прасторай Беларусі, у навукоўцаў нават пры жаданні не атрымалася б даследаваць харасмэнт ва ўніверсітэтах.

Пасля падаўлення пратэстаў 2020 года сітуацыя пагоршылся. З тых пор любыя тэмы, якія супрярэчаць дзяржаўнай ідэалогіі, сталі у сценах універсітэтаў недапушчальнымі. Выкладчы_цы і студэнт_кі, якія выступілі супраць такой цэнзуры, падвергліся рэпрэсіям з боку кіраўніцтва вну.

Вядомыя выпадкі, калі студэнтам забаранялі пісаць навуковыя працы на цікавыя ім тэмы, бо яны нібыта супярэчылі дзяржаўным інтарэсам [6]. Ёсць і прэцэдэнты адлічэнняў за ўдзел у студэнцкіх забастоўках або пад падставай пропуску сесіі, на якую чалавек не мог прыйсці, бо ў гэты час знаходзіўся пад арыштам па палітычна матываванай справе [7]. Гэта — стварэнне варожага асяроддзя, а значыць, паводле Сэндзі Уэлш, харасмэнт.

Можна меркаваць, што харасмэнт быў распаўсюджаны ў беларускіх ВНУ і да падзей 2020 года. Гэта ускосна пацверджваюць дадзеныя пра агульна высокі ўзровень гвалту ў беларускім грамадстве: з іх мы можам зрабіць выснову, што і больш прыватныя яго праявы мелі месца. 

Паводле інфармацыі мінскага прадстаўніцтва Фонду ААН у галіне народанасельніцтва (2015 г.), каля 77 % беларус_ак ва ўзросце ад 18 да 60 гадоў сутыкаліся з рознымі формамі хатняга гвалту [8].

Даследаванне Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі, праведзенае па замове Фонду ААН у 2018 годзе, выявіла, што кожная другая беларуска (52,4 %) цягам жыцця прынамсі аднойчы перажывала нейкую форму гвалту [9].

Даследаванне, праведзенае ў 2024 годзе «Прававой ініцыятывай» у супрацоўніцтве з Настай Базар, паказала: 79% рэспандэнтак хаця б раз у жыцці сутыкаліся з той ці іншай формай харасменту на працоўным месцы [10].

Даследаванні суседніх краін таксама сведчаць, што харасмент ва ўніверсітэтах — гэта распаўсюджаная праблема. У 2025 годзе Бюро амбудсмена Латвіі высветліла, што кожн_ая чацвёрт_ая студэнт_ка мясцовых ВНУ сутыка_лася з сексуалізаванымі дамаганнямі. Найчасцей ахвярамі станавіліся жанчыны, прадстаўні_цы ЛГБТ-супольнасці і замежныя студэнт_кі [11]. Паводле даследавання, праведзенага Асацыяцыяй юрыстак Украіны «ЮрФем» у 2021 годзе, больш за 45% студэнтак сутыкаліся з сексісцкімі выказваннямі і сексуалізаванымі дзеяннямі з боку выкладчы_ц [12]. Даследаванне, распачатае ў адным з расійскіх універсітэтаў, паказала: 15% студэнта_к сутыкаліся з дамаганнямі з боку выкладчы_ц, а 25% баяцца стаць іх ахвярамі [13]. Улічваючы падабенства сацыяльнага і акадэмічнага асяроддзя Беларусі з гэтымі краінамі, можна з вялікай доляй верагоднасці сцвярджаць, што сітуацыя ў нашай краіне вельмі блізкая.

Актуальнасць праблемы пацвярджае медыяпраект «Натура» [14] мастачкі Алесі Жыткевіч, які яна прадставіла ў галерэі сучаснага мастацтва «Ў» у 2015 годзе. У аснову праекта ляглі інтэрв’ю з выпускніцамі мінскай мастацкай акадэміі, да якіх дамагаліся выкладчыкі. Прэзентацыя гэтага праекта адыграла важную ролю ў тым, каб праблема харасменту ў беларускіх універсітэтах стала больш заўважнай. Наступным крокам у гэтым кірунку стала публічнае абмеркаванне харасменту ў ЕГУ.

Харасмент у ЕГУ

Восенню 2023 года ў ЕГУ, беларускім універсітэце ў Вільні, узнік канфлікт. Былыя і цяперашнія студэнткі абвінавацілі дацэнта Сяргея Сялецкага ў харасмэнце.

Трыгерам стала яго выстава ў прасторы CreateCulture Space, якая пазіцыянавала сябе як сейф-спейс і нярэдка праводзіла інклюзіўныя івэнты. Студэнта_к ЕГУ абурыла, што ў такім месцы будзе выстаўляцца выкладчык, вядомы сексісцкімі жартамі і зневажаннем вуч_аніц.

Незадаволенасцю яны падзяліліся з арганізатар_камі выставы, пасля чаго івент адмянілі. Гэта выклікала спрэчкі ў сетцы: сябр_оўкі мастака не пагаджаліся з «кэнцэлінгам», яго студэнт_кі – расказвалі, чаму супраць выставы.

Тэму падхапілі СМІ. Спачатку акцэнты ў ёй расставілі дзіўна. Адно медыя [15] паразмаўляла з дзяўчынай, якая абвінаваціла Сялецкага ў дамаганнях, — і прадставіла матэрыял  як гісторыю «першага кэнцэлінгу у беларускім мастацтве»[16], а не як гісторыю харасмента. Другое СМІ [17] апублікавала каментары сябро_вак мастака, дзе яны называлі яго “добрым чалавекам” і звярталі ўвагу на талент. 

Наратыў змяніла трэцяе медыя. Яно апублікавала маналогі былых і цяперашніх студэнтак ЕГУ пра цкаванне і дамаганні з боку Сялецкага [18]. Адна з дзяўчат расказала, што дацэнт пераспаў з ёй, калі яна ў была стане алкагольнага ап'янення. Імёны гераінь схавалі дзеля бяспекі.

Грамадскі рэзананс вымусіў ўніверсітэт адхіліць выкладчыка ад працы — але толькі на 10 дзён. За гэты час вну абяцала правесці ўнутранае расследаванне. З дзяўчатамі, якія абвінавацілі мастака ў харасмэнце, ніхто не звязаўся, і справа заціхла.

Пакуль універсітэт цягнуў з разбіральніцтвам, Сялецкі пазнаў адну з гераінь тэксту (яна ўсё яшчэ была студэнткай) і падаў на яе скаргу ў камісію па этыцы ЕГУ. Мастак абвінаваціў дзяўчыну ў тым, што яна ганьбіць яго імя і гонар універсітэта. Студэнтку адлічылі [19]. Гэта выявіла, наколькі рызыкоўна ахвярам харасменту распавядаць пра яго, і пацвердзіла неабходнасць абароны сведкаў.

Неўзабаве ў медыя з'явіліся новыя гісторыі [20] пра булінг з боку Сялецкага, што прымусіла ўніверсітэт працягнуць разбіральніцтва. Да расследавання далучыліся незалежныя эксперт_кі, не звязаныя з ЕГУ. Яны запрасілі дзяўчат на відэаканферэнцыю, каб тыя маглі асабіста сведчыць пра харасмент. На падставе іх паказанняў камісія падрыхтавала  для ЕГУ справаздачу і рэкамендацыю — звольніць дацэнта. Праз тры тыдні рэктар паведаміў, што адхіляе яго ад працоўных абавязкаў.

Пасля звальнення Сялецкі вырашыў судзіцца з універсітэтам — і перамог. Разбіральніцтва цягнулася амаль на год.

Суд разглядаў выключна пытанне неправамернага звальнення. ЕГУ няправільна аформіў дакументы для адхілення Сялецкага, і мастак здолеў гэта даказаць. Абвінавачанні ў харасмэнце суд не разглядаў. Дзяўчаты, якія расказалі пра гэта, нават не ведалі пра судовае паседжанне.

ЕГУ мог абскардзіць рашэнне суда, але не зрабіў гэтага, і мастак вярнуўся да працы ва ўніверсітэце.

Гэты інцыдэнт стаў паваротным момантам у абмеркаванні харасменту ў беларускіх універсітэтах. Ён ўпершыню зрабіў праблему сапраўды бачнай, падкрэсліў адсутнасць механізмаў для абароны ахвяр і неабходнасць змен у этычнай палітыцы ВНУ.

«Увага да тэмы, праяўленая як грамадска-палітычнымі, так і спецыялізаванымі медыя, — паказчык значнага прагрэсу ў асвятленні гендарнай праблематыкі беларускімі незалежнымі СМІ» [21], — рэзюмаваў гісторыю праект MediaIQ.

Як рэгуляваць харасмент ва ўніверсітэтах

У першую чаргу меры мусяць прымаць самі навучальныя ўстановы. Іх кодэксы павінны дакладна фармуляваць, што менавіта гэтае ўніверсітэцкае асяроддзе разумее пад харасментам, замацоўваць недапушчальнасць такіх дзеянняў і вызначаць адказнасць за іх.

Такую пазіцыю падтрымлівае асветніца Марынa Ментусава: «Трэба працаваць з адукацыйнымі інстытуцыямі, каб у іх з’явіліся этычныя кодэксы, непасрэдна звязаныя з працоўнымі кантрактамі прафесараў. Тады нам не давядзецца кожнага выкладчыка, які любіць распускаць рукі і перавышаць свае паўнамоцтвы, заклікаць да адказнасці паасобку — супраць іх будзе працаваць сістэма, якая загадзя прадугледжвае штрафныя санкцыі» [22].

Узорам для Беларусі ў гэтым пытанні могуць стаць міжнародныя дакументы, якія рэгулюць харасмент. Напрыклад, палітыка супраць дамаганняў, прынятая міжнародным некамерцыйны прыватным адукацыйным фондам International Baccalaureate [23]. Ці згаданая раней Канвенція МАП №190. Вартыя ўвагі і рэкамендацыі Міжнароднай асацыяцыі ўніверсітэтаў па гендэрнай роўнасці ў вышэйшай адукацыі [24].

Таксама важна праводзіць асветніцкія мерапрыемствы для ўніверсітэцкай супольнасці. Усе яе удзельні_цы павінны ведаць пра стандарты прафесійнай этыкі і правілы паводзінаў у навучальнай і працоўнай сферах, разумець прыроду, небяспеку і наступствы харасменту.

Важную ролю ў рэгуляванні харасменту могуць адыграць студэнцкія аб’яднанні або профільныя некамерцыйныя арганізацыі. Узорам могуць стаць ініцыятывы накшталт брытанскай The 1752 Group, якая змагаецца з недапушчальнымі паводзінамі ў сферы вышэйшай адукацыі краіны.

Нарэшце, спосабам стрымлівання харасменту можа стаць публічнасць. Медыя павінны выкарыстоўваць свае платформы, каб абазначаць праблему, прымушаць установы на яе рэагаваць, а грамадства — абмяркоўваць яе і рабіць высновы.

Крыніцы для далейшага даследавання

1. Іншыя: «Цкаванне або асуджэнне харасмэнту? Разбіраемся».

2. Женщины тяжелого поведения: «Ему за это ничего не будет? Как бороться с харассментом в ВУЗах? Гостья: Настя Красильникова»

3. Правовая инициатива и Наста Базар: «Сексуализированный харассмент в беларуском гражданском обществе за границей»

4. MediaIQ: «От «кэнселлинга» до «харассмента»: как независимые медиа освещали «кейс Селецкого»

5. Gender Gap: «Дело учителя Селецкого. Через суд его восстановили в ЕГУ»

Спасылкi

1. Палітыка ААН супраць сексуальных дамаганняў на працоўным месцы. UN WomenWatch. – https://www.un.org/womenwatch/uncoordination/antiharassment.html

2. Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (Istanbul Convention), Article 19. Lovdata, Treaty No. 41, adopted June 21, 2019. – https://lovdata.no/dokument/TRAKTATEN/traktat/2019-06-21-41/ARTIKKEL_19#ARTIKKEL_19

3. Welsh, Sandy. Gender and Sexual Harassment. Annual Review of Sociology, Vol. 25, 1999, pp. 169–190. – https://www.jstor.org/stable/223502

4. Wood, Leila, Sharon Hoefer, Noël Busch-Armendariz, Matt Kammer-Kerwick, and José Rubén Parra-Cardona. Sexual Harassment at Institutions of Higher Education: Prevalence, Risk, and Extent. Journal of Interpersonal Violence, Vol. 36, No. 9–10, 2021. – https://www.researchgate.net/publication/326815751_Sexual_Harassment_at_Institutions_of_Higher_Education_Prevalence_Risk_and_Extent

5. Міхасёва, Юля. Цкаванне або асуджэнне харасмэнту? Разбіраемся. ІншыЯ, 16 жніўня 2023. – https://theothersby.org/traulya-abo-asudzhenne-harasmentu/ 

6. «Это не значит, что я не патриот». Заведующая кафедрой журфака БГУ оправдывается за отдых в Европе. Наша Ніва, 4 ліпеня 2023. – https://nashaniva.com/ru/298124 

7. Журналистку Глафиру Жук отчислили с факультета журналистики БГУ. Наша Ніва, 28 студзеня 2022. – https://nashaniva.com/ru/275197 

8. Навошта Беларусі асобны закон аб хатнім гвалце? Навіны ААН, 23 студзеня 2015. – https://news.un.org/ru/audio/2015/01/1026291

9. Вынікі даследавання распаўсюджанасці гвалту ў дачыненні да жанчын у Рэспубліцы Беларусь / Фонд ААН у галіне народанасельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь, Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі. — Мінск: Белсэнс, 2019. – https://socio.bas-net.by/wp-content/uploads/2022/04/Rezultaty-issledovaniya-o-rasprostranennosti-nasiliya-v-otnoshenii-zhenshhin.pdf

10. Сексуалізаваны харасмент у беларускім грамадзянскім грамадстве за мяжой: вынікі апытання і рэкамендацыі. Прававая ініцыятыва, 2024. – https://legin.info/uploads/20241224_676ace6c02918.pdf

11. Омбудсмен: кожны чацвёрты студэнт сутыкаўся з сексуальнымі дамаганнямі ў латвійскіх ВНУ. Delfi Русская версия, 2024. –https://rus.delfi.lv/57860/latvia/120063880/ombudsmen-kazhdyy-chetvertyy-student-stalkivalsya-s-seksualnymi-domogatelstvami-v-latviyskih-vuzah

12. Бида, Олеся. «Делай, что мастер скажет». Домогательства в университете Карпенко-Карого — история, которая не должна была случиться. Hromadske, 2021. – https://hromadske.ua/ru/posts/ya-bolshe-ne-hochu-boyatsya-domogatelstva-v-universitete-karpenko-karogo-istoriya-kotoraya-ne-dolzhna-byla-sluchitsya 

13. Карякина, Анастасия. Харассмент в вузах: что делать, если преподаватель оказывает «знаки внимания» — и какие есть механизмы, чтобы этому противостоять. Groza, 2023. – https://www.groza.media/posts/harassment 

14. Алеся Житкевич: «Это огромное счастье, когда есть люди, которым можно сказать: поговорим об искусстве?» Сult16, 2017. –https://cult16.wordpress.com/2017/05/16/zhitkevich/

15. Преподавателя ЕГУ обвинили в харассменте. Поговорили со сторонами конфликта. Euroradio, 2023. – https://euroradio.fm/ru/prepodavatelya-egu-obvinili-v-kharassmente-pogovorili-so-storonami-konflikta 

16. У Вільні адмянілі выставу вядомага беларускага мастака Сяргея Сялецкага. Euroradio (Telegram), 2023. – https://t.me/euroradio/45507

17. «Принижал умственные способности студенток». Почему в Вильнюсе со скандалом отменили выставку белорусского художника. Наша Ніва, 2023 — https://nashaniva.com/ru/326774

18. Гулицкий, Алексей. «В ту ночь мы переспали». Студентки впервые открыто говорят о харассменте в ЕГУ (но им до сих пор страшно). KYKY.org, 2023 — https://web.archive.org/web/20240619162715/https://kyky.org/pain/v-tu-noch-my-perespali-studentki-vpervye-otkryto-govoryat-o-harassmente-v-egu-no-im-do-sih-por-strashno

19. Зверко, Наталия. «Опорочила репутацию ЕГУ». За что была отчислена обвинившая в харассменте преподавателя студентка? LRT.lt, 2023 — https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2199562/oporochila-reputatsiiu-egu-za-chto-byla-otchislena-obvinivshaia-v-kharassmente-prepodavatelia-studentka.

20. Селецкий из ЕГУ пишет жалобы на студенток, которые обвиняют его в травле. KYKY публикует новую историю о доценте. Её рассказала литовка: «Была прямая угроза». KYKY.org, 2025 — https://web.archive.org/web/20250120203758/https://kyky.org/pain/seletskiy-iz-egu-pishet-zhaloby-na-studentok-kotorye-obvinyayut-ego-v-travle-kyky-publikuet-novuyu-istoriyu-o-dotsente-eyo-rasskazala-litovka-byla-pryamaya-ugroza

21. MediaIQ — https://mediaiq.info/o-proekte

22. «У меня опустились руки»: реакции на решение суда по делу Сергея Селецкого. Malanka Media, 2024 — https://malanka.media/news/51719

23. IB Event Anti-Harassment Policy. International Baccalaureate, 2025 — https://www.ibo.org/terms-and-conditions/ib-event-anti-harassment-policy

24. nternational Association of Universities. The Global Voice of Higher Education. Policy Statements, — https://www.iau-aiu.net/Policy-Statements