Харасмент перакладаецца на беларускую мову як дамаганні. Гэта любыя непажаданыя дзеянні, якія парушаюць тваю асабістую прастору і прымушаюць адчуваць сябе некамфортна. 

Гэта не толькі сексуалізаваныя [1] дзеянні, але і цкаванне, крык, пагрозы — як на працы, так і ў іншых кантэкстах: у актывісцкіх супольнасцях, у вучобе, у інтэрнэт-камунікацыі, у сямейных і блізкіх стасунках. Гэта і дыскрымінацыя па асабістых прыкметах — па гендару, сексуальнай арыентацыі, этнічнасці, узросце і інш.

Харасмэнт можа быць: слоўным, фізічным і нават у выглядзе позіркаў і жэстаў.галоўнае – харасмэнт парушае межы і заўсёды адчуваецца як ціск.

У міжнародным прававым полі харасмент прызнаецца парушэннем асноўных правоў чалавека. Напрыклад, Канвенцыя ААН па ліквідацыі ўсіх формаў дыскрымінацыі ў дачыненні да жанчын (CEDAW) заклікае дзяржавы прымаць меры для прадухілення і барацьбы з харасментам, у тым ліку на працоўным месцы і ў грамадскім жыцці. Міжнародная арганізацыя працы (ILO) у Рэзалюцыі №190 прызнае харасмент як форму гвалту і дыскрымінацыі, якая павінна быць ліквідавана праз заканадаўства і палітыку аховы правоў працоўнікаў.Разам з харасментам часта прыгадваюць аб’юз, і паміж імі насамрэч мала адрозненняў. І аб’юз, і харасмент могуць прывесці да гвалту – як фізічнага, так і сексуалізаванага. Але розніца ў тым, што аб’юз – гэта дзеянні ад знаёмага чалавека, найчасцей з побытавай сферы жыцця – ад знаёмых, сяброў/сябровак, родных. Харасмент жа – гэта ціск з боку:

• альбо малазнаёмых людзей — на вуліцы, на вечарыне ці іншым мерапрыемстве,

• альбо ў сітуацыі іерархічнай залежнасці — у навучальнай прасторы, на працы, у актывісцкай або прафесійнай супольнасці, дзе ёсць няроўнасць у паўнамоцтвах, досведзе ці статусе.

То-бок у сітуацыі харасменту актар_а дзеянняў і пацярпел_ую звязваюць менш асабістыя сувязі.

Паглыбіўшыся ў тэму, я ўпэўнілася ва ўзаемасувязі паміж харасментам і іерархіяй. Любая праява гвалту – гэта праява іерархіі і прывілеяў: фізічных, псіхалагічных і іншых. Але ў харасменце часцей за ўсё іерархія звязана не столькі з эмацыйнай залежнасцю (як, напрыклад у сямейный стасунках і/ці ў сітуацыі хатняга гвалту), але і са структурнай залежнасцю паміж людзьмі: студэнт_кі і выкладчы_кі, працаўні_цы і кіраўні_кі, нават людзі з большай уразлівасцю і з большымі прывілеямі ў адной суполцы. Прыклад — патрыярхальныя ўстоі ў супольнасцях. Людзі з большымі прывілеямі (часцей за ўсё цыс-мужчыны) часта, нават несвядома, карыстаюцца гэтымі прывілеямі.

У выніку яны здзяйсняюць дзеянні, якія могуць кваліфікавацца як харасмент у дачыненні да больш уразлівых груп — жанчын, ЛБТК-персон, людзей з інваліднасцю ці залежнасцямі.

Міжнародныя нормы заклікаюць дзяржавы забяспечыць роўнасць і недапушчальнасць дыскрымінацыі і гвалту ў любых праявах. Да прыкладу, Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах (ICCPR) уключае права на асабістую годнасць і бяспеку, што ахоплівае абарону ад харасменту. Таксама Рэзалюцыя ААН па правах чалавека падкрэслівае неабходнасць прыняцця законаў і палітык, якія будуць эфектыўна абараняць ахвяр харасменту і пакараюць вінаватых.

Віды харасменту

1. Сексуалізаваны:

Гэта той від харасменту, які сустракаецца вельмі часта, але не заўсёды аказваецца заўважаным ці асэнсаваным як такі. Дотык без згоды – плясякач па ягадзіцах, абдымкі, дакрананне  да таліі/плеч і гэтак далей. Парушэннем межаў з’яўляецца любы непажаданы дотык. Таксама да харасменту адносяцца сексуалізаваныя паводзіны — “кампліменты” пра знешнасць, жэсты ці каментары з сексуалізаваным кантэкстам, непажаданыя прапановы інтымных кантактаў, а таксама шантаж, звязаны з такімі прапановамі.

Безумоўна, парушэннем межаў ёсць і непасрэднае схіленне да сексуалізаванага акту ці сэксуалізаваны гвалт. У адпаведнасці з Міжнароднай канвенцыяй па ліквідацыі ўсіх формаў дыскрымінацыі ў дачыненні да жанчын (CEDAW), сексуалізаваны харасмент прызнаецца парушэннем правоў жанчын і абавязак дзяржавы — забяспечыць яго прадухіленне і пераслед. Таксама Канвенцыя АБСЕ аб барацьбе з гвалтам у дачыненні да жанчын і хатнім гвалтам (Істанбулская канвенцыя) надае ўвагу барацьбе з сексуалізаваным харасментам як адной з форм гендарнага гвалту.

2. Псіхалагічны / эмацыянальны харасмент:

Абясцэньванне, прыніжэнне, крык, эмацыйны ціск, шантаж звальненнем ці нявыплатай заробку.

Да псіхалагічнага харасменту таксама адносяцца такія дзеянні, як моббінг, буллінг і газлайтынг.

Мобінг — гэта псіхалагічны ціск на аднаго чалавека з боку групы людзей. Найчасцей ён адбываецца ў працоўных калектывах, а таксама ў іншых тыпах супольнасцяў — напрыклад, у актывісцкіх ініцыятывах, навучальных групах або інтэрнэт-супольнасцях.

Булінг - сістэматычныя сітуацыі псіхалагічнага гвалту ў дачыненні да асобы, якая ня можа сябе абараніць. Займацца булінгам можа якадзін чалавек, так і група людзей.

Газлайтынг - мэтанакіраваныя дзеянні, якія прымушаюць асобу адчуваць сябе дэфектыўнай, сумнявацца ў рэальнасці і сваіх дзеяннях.

Пры наяўнасці іерархіі і ў няблізкіх стасунках гэтыя праявы таксама адносяцца да харсменту.

Міжнародная арганізацыя працы і экспертныя органы ААН рэкамендуюць дзяржавам распрацоўваць нацыянальныя механізмы па барацьбе з псіхалагічным харасментам, у тым ліку праз адукацыю, палітыку ўстановак і доступ да юрыдычнай дапамогі.

3. Фізічны харасмент:

Акрамя сексуалізаваных дотыкаў ёсць іншы непажаданы кантакт, які можа праяўляцца ў парушэнні фізічных межаў. Напрыклад,  маленькая адлегласць паміж людзьмі пры размове, навісаючая ці надта блізкая пазіцыя стоячы каля чалавека ў седзячай позе, карыстанне рэчамі чалавека без згоды і іншае. Таксама фізічны харасмент можа праяўляцца ў выглядзе штуршкоў, удараў і іншых форм фізічнага прымусу, якія не заўсёды пакідаюць сляды на целе.

4. Дыскрымінацыйны харасмент:

Гэта пераслед і/ці прыніжэнне чалавека праз асабістую прыкмету.

Напрыклад, праз гендар, нацыянальнасць, узрост, вагу, сексуальную арыентацыю, веравызнанне, расу, інваліднасць, нейраадрозненне, залежнасць і іншае. Дыскрымінацыя ў любым выпадку негатыўна ўздзейнічае на чалавека.

Дыскрымінацыйны харасмент становіцца яшчэ больш шкодным, калі адбываецца ў кантэксце іерархічнай залежнасці. У такіх выпадках ён не толькі негатыўна ўплывае на самаадчуванне і псіхічны стан пацярпелых, але і паглыбляе іх трывожнасць, бо яны вымушаны заставацца ў залежнасці ад тых, хто здзяйсняе харасмент — на вучобе, у прафесійным асяроддзі, у актывізме і іншых структурах з выразнай іерархіяй.

5. Вербальны харасмент:

Гэта ўсё, што праяўляецца праз мову: крык, прыніжэнні, дыксрымінацыйныя і сексуалізаваныя каментары, абразы, пагрозы.

6. Невербальны харасмент:

Калі чалавек не прамаўляе нічога, але выяўляе гэта жэстамі, вынік той самы – адчуванне небяспекі, пагрозы, прыніжэнняі. Гэта могуць быць жэсты з інтымным падтэкстам (напрыклад, імітацыя сексуальнага акту); адсутнасць дотыку да цела, але жэсты, якія яго імітуюць (замах кулака, імітацыя падзатыльніка і іншае). Высмейванне жэстамі фізічных асаблівасцей чалавека: імітацыя паходкі, падкрэсліванне формы цела ці асаблівасцей выгляду.  Таксама пільны позірк, які адбываецца сістэматычна і счытваецца як назіранне, сачэнне за чалавекам.

7. Кіберхасрасмент:

Усе віды дыскрымінацыі, запалохвання, сексуалізаваных дамаганняў, знявагі і гэтак далей, калі яны здзяйсняюцца праз інтэрнет: тэкставыя ці галасавыя паведамленні; патрабаванні выканання задач у непрацоўны / ненавучальны час; дасыланне інтымных фотаздымкаў без згоды; распаўсюд асабістай інфармацыі; тролінг; кіберсталкінг.

Розныя віды харасменту перасякаюцца паміж сабой. Напрыклад, недарэчныя жарты могуць быць адначасова вербальным праяўленнем харасменту і дыскрымінацыйным, калі чалавека прыніжаюць па асабістых прыкметах. Альбо вербальным і сексуалізаваным, калі сэнс прамоўленага датычыцца сферы сэксуалізацыі.

Як распазнаць харасмент — чэк-ліст:

• Сітуацыя адбываецца ў кантэксце няроўнасці (іерархіі, залежнасці, прывілеяў).

• Адна з асоб дакладна не хоча такога ўзаемадзеяння.

• Паводзіны паўтараюцца або наўмысна ігнаруецца адмова.

• Мэтай выглядае кантроль, дамінаванне або асабістая выгада.

• Падобныя паводзіны наўрад ці адбываліся б у сітуацыі роўных умоваў.

• Чалавек адчувае, што яго/яе межы парушаны, і адчувае дыскамфорт або страх.

Беларускі кантэкст

Харасмент праяўляецца ў краінах з розным узроўнем гендарнай роўнасці і дэмакратыі.

У беларускім кантэксце узровень дэктатуры і патрыярхату такі, што ў ім  нармалізуюцца дзеянні, якія з’яўляюцца харасмэнтам. Да прыкладу,  мужчыны-кіраўнікі не бачаць праблемы клікаць падначаленых на каву ў непрацоўны час і не задаюць сабе пытання, ці пагадзілася б каляжанка , калі б не сітуацыя іерархіі і залежнасці ад працы.

Паводле маіх назіранняў і назіранняў многіх феміністак у Беларусі, узровень нармалізацыі гвалту, здаецца, павялічваецца з кожным годам. У жанчын усё меней магчымасцяў абараніць свае правы, няма незалежных недзяржаўных арганізацый, у якія можна звярнуцца па дапамогу. Вялікая колькасць людзей патрапіла пад рэпрэсіі пасля 2020 года і гэта ўскладняе пошук працы – сувязі з гэтым, людзі пагаджаюцца на ўмовы, на якія яны б не пагадзіліся пры іншым ўкладзе грамадства і прававой абароненасці.

На жаль, як і ад хатняга ці сексуалізаванага гвалту, ад харасменту часцей церпяць жанчыны. Акрамя наяўнасці большых рэсурсаў і улады  вышэйшых па іерархіі (кіраўнік, дырэктар, выкладчык, міліцыянер і г.д.), у мужчын ёсць яшчэ і рэсурс сацыяльных стэрэатыпаў, якія апраўдваюць іх дзеянні.

Таксама важна адзначыць, што ў асабліва ўразлівым становішчы знаходзяцца беларускі ў эміграцыі: пры патрэбе мець працу, яны маюць меншыя магчымасці, чым у сваёй краіне. Дадатковая фінансавая нагрузка ў выглядзе арэнды жытла, новай мовы паўсядзённага карыстання, адсутнасці блізкіх побач з’яўляецца фактарам, які часта прымушае жанчын пагаджацца на дрэнныя ўмовы працы.

Напісанае вышэй падцверджвае даклад, створаны мной сумесна з праваабарончай арганізацыяй “Прававая Ініцыятвы”

Важна дадаць, што жанчыны па-ранейшаму рэдка заяўляюць пра падобныя сітуацыі публічна, і нават у апытанні для дакладу паўдзельнічалі менш  жанчын, чым тых, хто дзяліліся гісторыямі асабіста.

Крыніцы для далейшага даследавання

1. Канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх форм дыскрымінацыі ў адносінах да жанчын (КЛДЖ). ААН — https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/text/econvention.htm.

2. Канвенцыя №190 МАП аб насіллі і дамаганнях у сферы працы. Міжнародная арганізацыя працы, 2019 — https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C190.

3. Сексуалізаваны харасмент у беларускім грамадзянскім грамадстве за мяжой: вынікі апытання і рэкамендацыі. Прававая ініцыятыва, 2024 — https://legin.info/documents/seksualizirovannii--harassment-v-belaruskom--grazhdanskom-obschestve--za-granitseirezul'tati-oprosa--i-rekomendatsii-.

Спасылкi

1. Словы “сексуальнасць”, “сексуальны” – гэта словы, якія кажуць пра задавальненне. Каб размежаваць паняцці і не называць адным словам тое, што прыносіць задавальненне і тое, што з’яўляецца гвалтам. лепш у другім выпадку выкарыстоўваць слова “сексуалізаваны”. Напрыклад, сексуалізавны гвалт, сексуалізаваны харасмент.